Romans en literatuur

De avond is ongemak | Marieke Lucas Rijneveld

De avond is ongemak is het alom geprezen debuut van Marieke Lucas Rijneveld. Ze debuteerde in 2015 met de dichtbundel Kalfsvlies, waarmee ze meteen de C. Buddingh’ Prijs voor het beste poëziedebuut in de wacht sleepte. Haar prozadebuut heet dus De avond is ongemak en gaat over een streng gelovig gezin dat om moet gaan met het verlies van de oudste zoon en broer.

De avond is ongemak

Matthies is de oudste zoon van het streng geformeerde boerengezin. Op een dag gaat hij de poldertoer schaatsen en aan de ontbijttafel vraagt zijn zusje Jas of zij met hem mee mag. Helaas kan het niet, want ze gaan naar ‘de overkant’. Een plek waar zij niet mag komen. Het moment dat Matthies het huis verlaat blijkt de laatste keer te zijn dat ze elkaar zien. Het laatste moment dat ze gelukkig en compleet kunnen zijn. Matthies verdwijnt onder het ijs.

Het enorme verdriet om Matthies drukt op het gezin. De eerste dagen na zijn dood blijkt al dat iedereen het verdriet op zijn eigen manier verwerkt of wil verwerken. Zo wil moeder het liefste dood, vader wil aan het huis en gezin ontsnappen en Jas gaat gebukt onder schuldgevoel, angst en raakt verdwaalt in haar eigen gevoel en emoties. Ze voelt zich schuldig omdat ze haar broer dood wenste in plaats van haar konijn. En omdat ze wist dat Matthies zijn ijspriem thuis had laten liggen en zij hem niet achterna is gegaan. Haar broer Obbe en zusje Hanna worstelen ook met hun verdriet, worden niet gehoord en gezien door hun ouders en ontsporen langzaam.

Waar voor de dood nog overduidelijk een strakke structuur in het gezinsleven heerste, is het gezin na de dood van Matthies een gezin dat slechts uit brokstukken bestaat. Iedereen dwaalt een andere kant uit; ontredderd en moederziel alleen. Door de ogen van Jas ervaar je de verstikkende en stilzwijgende sfeer in huis. Jas, die haar rode jas onder geen beding meer uit wil doen en last heeft van obstipatie. Ze probeert alles – dus ook haar ontlasting – vast te houden met als doel het gezin bij elkaar te houden. Maar ook Jas is niet bij machte om het verdriet van haar ouders te verzachten. Haar moeder kan genegenheid voor haar kinderen niet meer opbrengen, terwijl kleine Jas al snakt naar een terloopse aanraking.

Niemand in het dorp stond te lang stil bij zichzelf, het kon dan zomaar gebeuren dat de oogst verpieterde, en wij kenden alleen de oogst van het land, niet die in onszelf.

 

We praten niet over Tiesje, we praten niet over alles wat we nooit meer zullen vergeten. Zo wordt de gierput ook maar één keer in het jaar geleegd.

Samen met haar zusje Hanna fantaseert Jas over hun redder. Iemand die lijkt op Boudewijn de Groot. De redder die hen komt halen, meeneemt naar Het beloofde land; aan de overkant. Zij lijken elkaar te begrijpen, ze maken een plan om te ontsnappen. Te ontsnappen aan de desastreuze verstikkende sfeer op de boerderij, aan de steeds gruwelijkere uitspattingen van hun broer Obbe.

Niet alleen de avond is ongemak

Niet alleen de avond is ongemak maar ook tijdens het lezen bekruipt je het nare sfeertje dat op de boerderij heerst. Het verhaal grijpt je zo bij de lurven dat het na het lezen voelt alsof je al die tijd de adem hebt ingehouden. Het is in- en intriest om te lezen hoe een – zo op het eerste oog – hecht gezin zo kan ontsporen wanneer een gezinslid overlijdt. Hoe het gebrek aan aandacht en genegenheid leidt tot ontredderde kinderen.

Het is een enorm knap debuut, het is niets verhullend geschreven. Strak, recht en zonder schaamte. Het is confronterend, ongemakkelijk en staat bol van de metaforen. Rijneveld heeft namelijk een poëtische schrijfstijl dat in combinatie met de ruwheid van het verhaal op zijn zachtst gezegd bijzonder is. Het is een roman waarbij de boog continu strak gespannen staat, de ontsporing nabij. Dat het verhaal op momenten ontspoort is goed, het zorgt ervoor dat de spanning blijft en de verbazing gevoed. Voor mijn gevoel gaat het alleen net af en toe de grens een beetje over. Het is net even té smerig, te heftig en te confronterend. Wat wil Rijneveld haar lezers hiermee laten zien of ervaren, wil ze de lezers choqueren?

Dat lukt in ieder geval vrij goed en Rijneveld voert het tempo richting plot goed op. Jas verliest de controle, de grip en mogelijkerwijs ook haar jas. Ook het gezin is alle besef op de realiteit kwijt. Wat volgt is een spetterende afsluiting, zo snel en confronterend dat je eigenlijk aan had moeten zien komen. En toch doet het zeer. Wow.

4 thoughts on “De avond is ongemak | Marieke Lucas Rijneveld

  1. Geweldige recensie Sue! Ik zag er al meer voorbij komen over dit boek, maar ik durf er niet aan te beginnen. Ook jij maakt weer duidlijk hoe knap, maar ook hoe heftig dit verhaal is.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *